Umjetnost

Samostalna izložba: Reč i misao. Velika apstraktna slika, 2026.
Umjetnica: Irena Lagator Pejović

Kustos: Branislav Dimitrijević

Izložba će biti otvorena do 1.08.2026.

Interaktivna instalacija prikazuje knjige izdavačke kuće „Rad,“ osnovane 1949. godine u socijalističkoj Jugoslaviji. Proizvodeći priručnike za posleratnu obnovu kroz Radnički univerzitet, ova izdavačka kuća postala je jedna od najprestžinijih u regionu. Njena edicija „Reč i misao,“ pokrenuta 1959. godine, bila je prva pristupačna kolekcija džepnog formata koja je demokratizovala pristup jugoslavenskoj i svjetskoj književnosti kroz masovni tiraž. U savremenom svijetu, ova edicija komunicira materijalne tragove zajedničkog kulturnog naslijeđa.

Knjige, dostupne publici za čitanje, svojim uniformnim crvenim koricama formiraju monohromatsku površinu koja podsjeća na apstraktnu sliku, ukidajući razlike između visoke umjetnosti i masovne kulture. Ističući književnost kao umjetnost i kvalitet prevoda kao esencijalnu poslijeratnu infrastrukturu, instalacija kritički propituje neoliberalnu tržišnu logiku savremene umjetnosti, predlažući alternativu: umjetnost kao kolektivni resurs koji otjelovljuje brigu, pluralnost, jednakost i pristupačnost kao sredstva reprezentacije.

Rad je postavljen u desakralizovanoj bazilici Santa Maria in Punta iz IX vijeka, u okviru jubilarnog festivala Grad teatar Budva. U trenutku u kojem se biblioteke bombarduju, univerziteti zatvaraju a pristup znanju postaje privilegija, uzeti knjigu u ruke i čitati je u javnom prostoru postaje politički gest. Ove knjige, stranice koje su prelazile granice jezika, geografija i klasa, bile su namijenjene svima. Upravo ta pristupačnost danas zvuči kao radikalan zahtjev u svijetu u kojem je znanje sve češće roba, a ne pravo.

Knjiga je prostor lične i kolektivne memorije. Kroz prevode sa više od dvadeset jezika, „Reč i misao“ je bila infrastruktura slobode govora prije nego što je taj pojam postao politička fraza. Danas, kada se taj pristup sužava, svakodnevni objekat knjige poprima dimenziju hitnosti, postaje istovremeno poetski i politički, prostor nade, brige i kritičke refleksije. Knjiga povezuje generacije i u tome se pronalazi mogućnost kritičkog otpora savremenoj kolonizaciji naše percepcije. U vremenu u kojem se slike proizvode brže nego što se mogu razumjeti, sposobnost da se od mišljenja stvori slika postaje jedan od najvažnijih oblika slobode.

Irena Lagator Pejović je umjetnica i teoretičarka umjetnosti čija se postmedijska i postkonceptualna praksa odvija na presjeku savremene umjetnosti, kritičke teorije i ekokritičkog istraživanja. U svom radu istražuje razarajuće mehanizme neoliberalnog poretka, brisanje arhitektonskog naslijeđa, komodifikaciju javnog prostora i kolonizaciju percepcije. Centralno mjesto u njenoj praksi zauzima bavljenje ekologijom i efektima klimatskih promjena, sagledano kroz prizmu ekozofije Félixa Guattarija i njegovih triju nerazdvojnih registara: ekološkog, socijalnog i subjektivnog. Na internacionalnoj sceni savremene umjetnosti prisutna je od 2000. godine. Vanredna je profesorka na Univerzitetu Donja Gorica u Podgorici. Predstavljala je Crnu Goru samostalnom izložbom na 55. Bijenalu u Veneciji (2013). Izlagala je u institucijama poput Pinakothek der Moderne u Minhenu, MG+MSUM u Ljubljani, Muzeja MAXXI u Rimu, La Triennale di Milano, Kunsthal Charlottenborg u Kopenhagenu, Istanbulskog bijenala, White Box Art Center u Njujorku i Salzburger Kunstverein, između ostalih. Medju brojnim nagradama, dobitnica je UNESCO nagrade za promociju umjetnosti na 4. Cetinjskom bijenalu i nagrade 24. Memorijala Nadežde Petrović. Njeni radovi nalaze se u brojnim privatnim i javnim kolekcijama, među kojima izdvajamo: FRAC Marseille, Villa Pacchiani Santa Croce sull’Arno, MSU Beograd i MSUCG Podgorica. Zajedno sa Natalijom Vujošević uređuje projekat Arhiv Cetinjskih Bijenala (ISU+FPNJ).

www.irenalagator.net